Laguiole of ‘Laguiole’ ?

Laguiole vouwmessen behoren tot de beste messen ter wereld (en tot mijn favoriete messen). Ze worden met de hand gesmeed, geslepen en in elkaar gezet in het dorp Laguiole in Frankrijk, gelegen in een rustig heuvelgebied in de Aubrac, centraal Frankrijk. Oorspronkelijk gemaakt als functioneel mes voor herders, boeren en handelsreizigers, is het Laguiole mes begin deze eeuw het symbool geworden voor snobistische zakenlieden, die het mes maar al te graag laten zien om aan te geven hoe rijk ze zijn. Exclusieve uitvoeringen, belegd met parelmoer, goud of de tanden van een al miljoenen jaren uitgestorven reuzenbeest, kosten een fortuin. Voor de meeste normale stervelingen zijn die te duur, maar de echte liefhebber van goede zakmessen verkoopt er zijn vrouw voor. Gelukkig zijn er ook goedkopere instapmodellen te koop met dezelfde kwaliteit, waarvoor we ons huwelijk niet hoeven te riskeren.

Herkomst en geschiedenis

http://www.layole.com/img/cms/pages/histoire/capuchadou.jpgDe eerste messenmaker in het dorp Laguiole was Mr. Casimir Moulin. Hij was als smid bekwaam in het smeden van het lokale Capujadou mes, een vast mes met een scherpe punt en een houten heft. Moulin maakte er een vouwmes van, wat voor herders en andere reizigers veel handiger was.

Laguiole droit ancienIn 1828 smeedde hij zijn eerste vouwmes en schiep daarmee een lange traditie. Het mes leek in ruwe vorm op de huidige generatie Laguiole messen, maar zonder de nu kenmerkende vorm en functionaliteiten.

NavajaDe huidige vorm ontstond onder invloed van het Navaja mes. Dat mes was vanuit het Zuid Spaanse Andalusië naar Spaans Baskenland uitgezwermd, waar het door de herders uit Laguiole en omgeving werd opgepikt en mee teruggenomen naar de Auvergne.

 

Calmels Deze ‘arabische’ invloed werd rond 1840 zichtbaar in een ontwerp  van Pierre-Jean Calmels en is de start van de Laguiole traditie.

Zijn creatie bleef zich doorontwikkelen tot de huidige vorm rond 1860 ontstond, met optionele extra functionaliteiten voor de lokale gebruikers, zoals een priem.  Lokale veeboeren gebruikten de priem voor het doorprikken van de buikwand van hun opgezwollen vee, die na lange winters op droog hooi last hadden van overmatige gasvorming. Handig, de priem was ook gebruikt voor het gaten prikken in leren riemen en jassen. Voor boeren en herders verscheen ook het herderskruis, waartegen ze op het land konden bidden voor de maaltijd, met het mes in het brood gestoken. De kurkentrekker deed zijn intrede rond 1880 en was met name bedoeld voor de handelsreiziger, voor het nuttigen van een glaasje op zijn reizen naar en van Parijs.http://www.forge-de-laguiole.com/img/cms/cornetirebouchon.JPG

Rond 1900 werd het mes in die kurketrekker uitvoering omarmd door parijse kelners, waaruit het mes zijn status als ‘gentlemen’s knife’ kreeg. In de veer, die het mes op zijn plaats hield, werden mooie versiersels gegraveerd, vaak zwierige natuurlijke vormen, geheel in de Art Nouveau stijl van die tijd. Aan de veer werd ter bescherming van de scharnier een extra bloemetje gesmeed en gegraveerd, en hieruit ontstond in 1909 het kenmerkende bijtje. Het moderne Laguiole mes was geboren!

Tot 1920 werden alle messen met de hand gesmeed en geslepen in het dorp Laguiole, maar de eerste wereldoorlog maakte daar een eind aan. Veel mannen uit het dorp, bijna allemaal messensmid of -slijper, werden gedood aan het front. De overlevenden keerden veelal niet meer terug, maar vonden hun heil in Thiers, de belangrijkste messenstad in Frankrijk. Er ontstond daardoor in Laguiole een tekort aan smeden. Dat tekort leidde er toe dat de oorspronkelijke bedrijven ook verkasten naar omringende dorpen of naar Thiers, waar nog wel mannen voor de smederij beschikbaar waren.

Klonen

Door deze verhuizingen en het verdwijnen van de originele smederijen ontstond er op de markt onduidelijkheid over welke messen nog als Laguiole bestempeld konden worden en welke niet. Er was niet voldoende bescherming door het merkenrecht. En ze waren zeer gewild, wat heeft geleid tot een ongebreidelde explosie aan ‘Laguiole’-klonen. Die zitten uiteraard in Frankrijk, buiten de oorspronkelijke streek, maar inmiddels ook in allerlei andere landen, waarvan Pakistan en China de meest vreemde eenden in de bijt zijn. Ze maken vaak ‘mooie’ klonen met een overduidelijke verwijzing naar Laguiole, die het op de salontafel erg goed doen. Sommige fabrieken leveren er zelfs een traditioneel leren schede, een mini aanzetstaaltje en een certificaat van echtheid bij; het gaat vaak alleen om uitstraling. Helaas haalt geen van de klonen het kwaliteitsniveau van de originelen.

Nu, honderd jaar na het verdwijnen van de originele smederijen, is het ‘merk’ Laguiole geen merk meer, maar een type mes, net zoals Goudse kaas een type kaas is, dat vaak niet meer in Gouda wordt gemaakt.

Terug in het dorp
Laguiole village
Het dorpje Laguiole in de Aubrac (Frankrijk)

En dan toch …. in het oorspronkelijke dorp is de traditie weer opgeleefd. Sinds 1984 worden weer messen gemaakt volgens de oorspronkelijke traditionele wijze, waarbij kwaliteitseisen duidelijk belangrijker zijn dan een lage prijs. Handgesmeed, bewerkt en in elkaar gezet door één enkele smid, die er maximaal 5 per dag kan maken. Aangenaam, Forge de Laguiole is de naam. Ook in de streek (Aubrac), maar buiten het dorp, worden weer messen op deze wijze gemaakt, met alle eigenschappen die een Laguiole mes zo goed maken.

Kenmerken van een goede Laguiole
Forge de Laguiole
Een échte: Forge de Laguiole uit het dorp zelf!

Echte Laguiole messen hebben een aantal traditionele kenmerken, die ze onderscheidt van de niet handgemaakte varianten. Het belangrijkste en meest opvallende kenmerk:

  • Een echt Laguiole lemmet heeft nooit kartels, maar een gladde snede.

Dan zijn er wat subtielere eigenschappen die kenmerkend zijn voor een handgemaakte Laguiole:

  • Een oudere handgemaakte Laguiole is altijd een vouwmes, nooit een vast mes.
  • De veer die het mes op zijn plaats houdt, is op de krop oftewel de ‘schouder’ voorzien van een ‘bijtje’ of een daarop gelijkend symbool (daarvoor). Dat bijtje is als één geheel met de veer gesmeed (monobloc) en er niet later aan vast gelast. De veer en het bijtje zijn vaak bewerkt met mooie patronen, meestal door de smid zelf ontworpen.

//www.demessenslijper.nl/wp-content/uploads/2018/12/couteau-pour-abeille-crop.jpg

Overigens zijn de messen niet altijd voorzien van een bloem of bijtje, maar soms van een St. Jacobsschelp (voor pelgrims die door het dorp de route naar Santiago de Compostela lopen), een klavertje vier, een menselijk gezicht of een ander object waardoor de smid geïnspireerd raakte.

  • Als je twee Laguioles van één smid naast elkaar legt, dan zie je kleine verschillen vanwege het handwerk. In onderstaande figuren zie je minuscule verschillen in het smeedwerk van de ‘veer’ en het ‘bijtje’:

  • Het oorspronkelijke model heeft een heft (handvat) met een messing bolster aan beide zijden. Er zijn echter ook heften met roestvrij- of edelstaal bolster of zelfs zonder bolster, dus dit is geen ‘hard’ kenmerk.
  • Het heft zelf is gemaakt van ossenhoorn of slechts de punt daarvan (pointe de corne), een goede hardhoutsoort, mammoet-ivoor, parelmoer of een ander duur materiaal.
  • Het heft van oude Laguioles heeft het typische herderskruis, een patroon van 5 tot 7 stippen in de vorm van een kruis. Helaas is dat kruis ook in de vele klonen opgedoken om ‘authenticiteit’ van het mes te suggereren. De afwerking van het kruis is in dat geval zichtbaar machinaal gefabriceerd; ieder kruis is exact gelijk aan de andere kruizen van het model en de kruizen zijn volkomen symmetrisch. Dat is bij een echte Laguiole vanwege de handarbeid vrijwel nooit zo.
  • Het lemmet raakt bij het sluiten nooit de binnenrand van het heft. Als dat het geval is, dan ben je zeker van een imitatie.
  • Een Laguiole straalt kwaliteit uit. Onderdelen zijn netjes, passend en nauwsluitend gemonteerd. Er is geen ruimte voor stof of vocht tussen het heftmateriaal en de bolsters.
  • Een Laguiole is duur. De goedkoopste modellen kosten in Nederland minimaal €115 per stuk. Een nieuwe Laguiole van 20 euro kan een goed mes zijn, maar kan vanwege de prijs nooit een handgemaakt exemplaar zijn.
  • Je gaat het onderscheid pas echt echter merken als je met je Laguiole gaat snijden, vooral als het mes helemaal scherp is. Echte Laguiole messen kunnen scherper worden geslepen en blijven ook lang scherp, omdat het messenstaal van een goede kwaliteit is (vaak Sandvik staal). De rest snijdt meestal slechter dan een natte krant.
Certificaat van echtheid?

Bij handgemaakte Laguiole messen hoort vaak een certificaat. Daarop staat de leverancier en de smid (of een groep smeden) die het mes heeft gemaakt.
Ook bij de imitaties, die alle uiterlijke kenmerken van het produit veritable hebben, hoort vaak een ‘certificaat van echtheid’. Op dat certificaat is  aangegeven dat het een ‘echte Laguiole’ is, wat wettelijk is toegestaan, maar feitelijk niets betekent, omdat Laguiole zoals gezegd geen merk is. Het certificaat krijgt pas écht waarde, als is vermeld dat het mes handgesmeed is en door wie… en daar betaal je dan ook flink voor.

Laat je niet teleurstellen door een merk dat je een ‘stijl van leven’ aanbiedt, maar de kwaliteit daarvoor mist.

De échte Laguiole merken

Échte handgemaakte Laguiole messen worden sinds 1984 door Forge de Laguiole weer in het dorp zelf gemaakt. Andere producenten die dezelfde kwaliteit leveren zitten nog in de streek (Aubrac), waaronder Laguiole en Aubrac, Fontenille Pataud, G.David, Honoré Durand, Claude Dazorme en la Rossignol.
Daarnaast maakt een aantal fabrikanten goede, maar machinaal vervaardigde messen, die om deze reden ook een stuk goedkoper zijn, bijvoorbeeld Jean Dubost.
En de anderen? L’Eclair is een prachtvoorbeeld van een bijna echte Laguiole met een franse naam en gemaakt door Pakistaanse kindertjes.

De lachertjes …

Laguiole echt of namaakSoms zie je ‘Laguiole’ messen, die fouten bevatten, waarmee de oorsprong wordt verraden. In China weten ze tenslotte niet alles. Soms staat het herderskruis ondersteboven, voor die enkele herder die ook ondersteboven wil kunnen bidden (klik op het plaatje  rechts).

Soms moet je concessies doen voor de Laguiole look. In het onderstaande geval is het gekartelde (foei) mes het voorbeeld geweest voor de kromme vork en lepels. Ik zie het gebeuren.. de vork in mijn wang en de soep in mijn oor.

Laguiole echt of namaak

 

Bronnen: informatie, documentatie en websites van:
La Forge de Laguiole
Laguiole en Aubrac
Fontenille Pataud
Honoré Durand
Jean Dubost
Profil affûtage
AliExpress
Style de Vie
Wikipedia
Etsy
+ eigen kennis en ervaring